Adı:
Dəmir
Elmi adı:
Fe, Ferrum
İnsan orqanizmində rolu
Dəmir müxtəlif bədən funksiyalarında, o cümlədən qanda oksigenin daşınmasında iştirak edən vacib bir mineralıdır. Ona görə də dəmirin orqanizm üçün çox mühüm rolu vardır.
- Dəmir ağciyərlərdən bədənin bütün hissələrinə oksigeni daşıyan qırmızı qan hüceyrələrində bir növ protein olan hemoglobinin əsas komponentidir. Kifayət qədər dəmir olmadıqda, oksigeni daşımaq üçün lazımi qədər qırmızı qan hüceyrələri də olmur və bu da başqa fəsadlara gətirib çıxarır.
- Dəmir həmçinin əzələ toxumalarında oksigeni daşıyan və saxlayan bir protein olan miyoqlobinin bir hissəsidir.
- Dəmir uşaqlarda sağlam beyin inkişafı və böyüməsi, müxtəlif hüceyrə və hormonların normal istehsalı və fəaliyyəti üçün vacibdir.
- Dəmir orqanizmdə ferritin şəklində (qaraciyər, dalaq, əzələ toxuması və sümük iliyində) saxlanılır və transferrin (qanda dəmirlə birləşən zülal) vasitəsilə bütün bədənə çatdırılır.
- Oksigen nəqli - qırmızı qan hüceyrələrində ağciyərlərdən oksigeni bədənin digər hissəsinə daşıyan kompleks bir protein olaraq hemoglobin var. Hemoqlobin qismən dəmirdən hazırlanır və bədəndəki dəmirin təxminən üçdə ikisini təşkil edir.
- Mioqlobin - əzələ hüceyrələrində oksigeni saxlamağa kömək edən xüsusi bir proteindir. Mioqlobin dəmir ehtiva edir və əzələlərin qırmızı rəngindən məsuldur.
- Fermentlər - bədəndəki bir çox ferment, enerji istehsalında iştirak edənlər də daxil olmaqla dəmir ehtiva edir. Fermentlər bir çox hüceyrə funksiyalarını idarə edən katalizatorlardır (kimyəvi reaksiyanın sürətini artırır).
- İmmunitet sistemi – immun sisteminin düzgün işləməsi qismən kifayət qədər dəmirdən asılıdır. İmmunitet sistemi infeksiya ilə mübarizə aparmağa kömək edir.
- Dəmirin təxminən 70% -i qırmızı qan hüceyrələrində olan hemoglobində tapıla bilər. Dəmir qırmızı qan hüceyrələrində hemoglobinin əmələ gəlməsi üçün vacibdir. Çünki qeyd etdiyimiz kimi, bu qırmızı qan hüceyrələri bədəndə oksigeni daşımağa kömək edir. Dəmirin altı faizi digər vacib zülallarda da ola bilər və digər 25 faizi isə bədəndə ferritin adlı qan zülalında saxlanılır. Dəmir də immunitet sisteminin tam işləməsi üçün vacibdir. Dəmir səviyyəsi çox yüksək və ya çox aşağı olarsa, ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər.
Ferritin nədir?
Ferritin bədəndə dəmiri saxlayan və lazım olduqda onu buraxan bir proteindir. Ferritin testi bədənin nə qədər dəmir saxladığını müəyyən edə bilər. Orta hesabla, yetkin kişilərdə təxminən 1000 mq dəmir ehtiyatı var (təxminən üç il üçün kifayətdir), yetkin qadınlarda isə təxminən 300 mq (təxminən altı ay üçün kifayətdir). Dəmir qəbulu xroniki olaraq aşağı olduqda, bu ehtiyatlar tükənə bilər, nəticədə ferritin səviyyəsi normadan aşağı olur və hemoglobin azalır.
Dəmir çatışmazlığının yaratdığı problemlər:
Dəmir çatışmazlığı insanı daha çox xəstəlik və infeksiya riski altına sala bilər. Çünki bu, birbaşa immunitet sisteminə təsir göstərir. Ürək və ya ağciyərlərə təsir edən ağırlaşmaların inkişaf riskini artıra bilər - məsələn, anormal sürətli ürək döyüntüsü (taxikardiya) və ya ürək çatışmazlığı yarana bilər. Dəmir çatışmazlığı yorğunluq, zəif konsentrasiya və anemiya kimi problemlərə səbəb ola bilər. Dəmir çatışmazlığına ən çox qadınlarda və uşaqlarda rast gəlinir.
Dəmir çatışmazlığı anemiyasının əlamətləri:
- Yorğunluq
- Düzənsiz ürək döyüntüsü
- Solğun dəri
- Sinə ağrısı
- Başgicəllənmə
- Soyuq əllər və ayaqlar
- Baş ağrıları
- Nəfəs darlığı
Anemiya beyinə çatan oksigen miqdarını azaldır. Bu, bölgədəki damarların şişməsinə səbəb ola bilər ki, bu da baş ağrılarına gətirib çıxarır. Dəmir çatışmazlığı anemiyası qadınlarda miqrenlərə səbəb ola bilər. Bunun səbəbi dəmirin serotonin, dopamin və norepinefrin kimi beyin kimyəvi maddələrinin səviyyəsini sabit saxlamağa kömək etməsidir. Dəmir az olduqda, bu hormonlar dalğalana bilər və miqren baş ağrısını tətikləyəbilir.
Müalicə olunmayan anemiya sürətli və ya nizamsız ürək döyüntüsünə səbəb ola bilər. Bununla da ürəyə çox yük düşür. Anemiya qırmızı qan hüceyrələrinin sayını azaldır. Kifayət qədər qırmızı qan hüceyrələri olmadıqda, ürək də kifayət qədər oksigenin bütün orqanlara daxil olduğundan əmin olmaq üçün daha çox qan pompalamalıdır. Bu əlavə iş ürəyə zərər verə bilər və genişlənmiş ürək və ya ürək çatışmazlığına səbəb ola bilər.
Narahat ayaq sindromu olan az sayda insanda anemiya kimi dəmir çatışmazlığına səbəb olan bir vəziyyət də var. Həkimlər əlaqənin nə olduğuna əmin deyillər, lakin bir nəzəriyyə odur ki, aşağı səviyyəli dəmir əzələ fəaliyyətini və hərəkətini idarə etməyə kömək edən beyin kimyəvi maddəsi olan dopamin səviyyəsini azaldır. Narahat ayaqlar sindromu olan insanların MRT-ləri bəzilərinin beynin dopamin istehsal edən hüceyrələrin yaşadığı hissəsində dəmir səviyyəsinin aşağı olduğunu göstərir.
Hamiləlik dövründə dəmir çatışmazlığı anemiyası çox yayqındır. Bəzi tədqiqatlar göstərir ki, bu, hamilə insanların demək olar ki, yarısına təsir edir. Hamiləlik dövründə qan həcmi artır, yəni bədənin daha çox dəmirə ehtiyacı yaranır.
Dəmirin tövsiyə edilən gündəlik dozası
|
Əhali qrupu |
Yaş |
Ortalama günlük doza |
|
Südəmər uşaqlar |
0-0.5 |
6 mq |
|
Südəmər uşaqlar |
0.5-1 |
10 mq |
|
Uşaqlar |
1-3 |
10 mq |
|
Uşaqlar |
4-6 |
10 mq |
|
Uşaqlar |
7-10 |
10 mq |
|
Kişi |
11-14 |
12 mq |
|
Qadın |
11-14 |
15 mq |
|
Kişi |
15-18 |
12 mq |
|
Qadın |
15-18 |
15 mq |
|
Kişi |
19-24 |
10 mq |
|
Qadın |
19-24 |
15 mq |
|
Kişi |
25-50 |
10 mq |
|
Qadın |
25-50 |
15 mq |
|
Kişi |
51+ |
10 mq |
|
Qadın |
51+ |
10 mq |
Dəmirin zəngin olduğu qidalar
|
№ |
Adı |
Vahidi |
Miqdarı (məhsulunun tərkibində Dəmirin miqdarı) |
|
1 |
İspanaq |
100 qr |
2,7 mq |
|
2 |
Mal qaraciyəri |
100 qr |
6,5 mq |
|
3 |
Bişmiş mərcimək |
1 stəkan (198 qram) |
6,6 mq |
|
4 |
Qırmızı ət |
100 qr |
2,7 mq |
|
5 |
Balqabaq tumu |
28 qr |
2,5 mq |
|
6 |
Tünd hinduşka əti |
100 qr |
1,4 mq |
|
7 |
Bişmiş brokoli |
1 stəkan (156 qr) |
1 mq |
|
8 |
Tünd şokolad |
28 qr |
3,4 mq |
|
9 |
Konservləşdirilmiş ton balığı |
85 qr |
1,4 mq |
|
10 |
Bəhməz |
20 qr |
2 mq |
İstinadlar:
- https://www.webmd.com/vitamins-and-supplements/iron-deficiency-anemia-untreated
- https://www.nhs.uk/conditions/iron-deficiency-anaemia/
- https://www.redcrossblood.org/local-homepage/news/article/iron-in-blood.html
- https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/iron
- https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/iron/
- https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/iron-deficiency-anemia/symptoms-causes/syc-20355034
- https://www.hematology.org/education/patients/anemia/iron-deficiency#:~:text=Symptoms%20of%20iron%2Ddeficiency%20anemia%20are%20related%20to%20decreased%20oxygen,chest%20pain%2C%20especially%20with%20activity
