B9

Adı:

B9

Elmi adı:

Fol turşusu (Folat, Folatsin, C19, H19, N7, O6)

İnsan orqanizmində rolu

Suda həll olan B qrup vitaminidir. Folat nuklein turşusu sintezi və qırmızı qan hüceyrələrinin istehsalı üçün çox vacibdir. O, hematopoez və meqaloblastik anemiyanın qarşısının alınması üçün vacib olan homosisteinin metioninə çevrilməsində iştirak edir.Təbii halda bir çox qida məhsullarında mövcuddur. Qida əlavəsi kimi də əldə oluna bilir. Qida folatları- tetrahidrofolat (THF) formada olub, adətən əlavə qlutamat qalıqlarına sahib olurlar ki, bu onlara poliqlutamat özəlliyi verir. Bu bir çox qida əlavəsi və zənginləşdirilmiş qidalardakı vitaminin tam oksidləşmiş monoqlutamat formasıdır. Bəzi qida əlavələrin ,5MTHF (L-5-MTHE; 5- mutilfolat, L- metilfolat və metilfolat kimi tanınan)- folatın monoqlutamil forması vardır. Folat- aminturşuların metobolizmində,nuklein turşusunun sintezi (DNT VƏ RNT) zamanı təkkarbonlu daşınması zamanı kosubstrat və ya koferment kimi fəaliyyət göstərir. Folatdan asılı ən vacib reaksiya- S adenozilmetionin (Metil donoru) sintezi zamanı hemosisteinin metioninə çevirməsidir. Başqa vacib folatdan asılı reaksiya- DNT əmələ gələrkən düzgün bölünməni təmin edən Dezoksiuridilatın- Timidilata metilləşmə reaksiyasıdır. Bu reaksiyanın pozulması fol turşusu defisiti olan Meqaloblastik anemiyanın yaranmasına səbəb olur. Qida folatlarının qəbulu zamanı bağırsaqda monoqlutamat formayadək hidrolizə uğrayır və bağırsağın selikli qişasından aktiv transport yolu ilə sorulur. Fol turşusunun farmakoloji həddə qəbulu zamanında passiv diffuziya baş verir. Qan dövranına düşməzdən əvvəl Dihidrofolatreduktaza fermenti Trihidrofolatın Monoqlutamat formasını bərpa edir və onu ya metil ya da formil formaya çevirir. Plazmada mövcud olan əsas 5- MTHF formasıdır. Plazmada homosisteinin konsetrasiyası fol turşusu statusunun funksional indikatorudur. Belə ki, 5- MTHF (9) defisiti zamanı homosisteinin metioninə çevrilməsi ləngiyir deyə homosistein səviyyəsi yüksək olur. Bu göstərici yüksək spesifikli hesab olunmur, çünki homosistein səviyyəsinə digər faktorlar da təsir edə bilər (böyrək çatmazlığı, B12 defisiti və s). DNT və digər vacib toxuma komponentlərin sintezində vacib roluna görə, hüceyrələrin sürətli bölünmə fazasında folat xüsusilə vacibdir. (hamiləlik, uşaqlıq və gənclik kimi).

Məlumdur ki, uşağın böyüməsi sürətli toxuma bölməsi ilə müşayət olunur. DNT və RNT sintezi üçün kifayət qədər folat olmalıdır. Hamiləlik zamanı uşaqlığın böyüməsi, ciftin formalaşması, embrionun inkişafı fonunda bu nutrientə təlabat artır. Hamiləlik və laktasiya dövründə gündəlik təlabat 400-800mkq-dır. Hamiləlik planlamasında mayalanmadan 3 ay əvvəl gündəlik 500mkq fol qəbulu tövsiyə edilir. Hətta düzgün balanslaşdırılmış zəngin qidalanma belə hamiləlik zamanı fol turşusuna olan təlabatı tam ödəyə bilmir. Fol turşusu hamiləliyin ilk mərhələsində dölün onurğa və beyninin sağlam formalaşması və inkişafı üçün çox vacibdir. Defisiti zamanı onurğa sütununun inkişaf qüsuru (spina bifida), kəllə beyin qüsuru (anensefaliya) əmələ gəlir. Ən geniş yayılmış mərkəzi sinir sisteminin inkişaf qüsuru olan mayalanmadan sonra 21-28-ci gündə bağlanan sinir borularının bağlanmamasıdır. Həmçinin fol turşusu dölün ana bətnində normal çəki toplamasına şərait yaradır.

Fol turşusunun qəbulu kişilər üçün də çox vacibdir.B9- spermatozoidlərin hərəkət və həyat qabiliyyətini artırır. Sağlam olmayan spermatozoidlərin sayını azaldır, uşağın patologiya ilə dağılma riskini azaldır.Fol turşusu:

1. Ovulyasiya prosesini normallaşdırır.

2. Dəmirin səviyyəsinin balanslaşmasına kömək edir.

3. Qaraciyərin fəaliyyətini stimullaşdırır, orqanizmdə histamin səviyyəsini requlə edir.

4. Sinir sisteminin inkişafını dəstəkləyir.

5. Bağırsaq mikrobiotasının stabilliyini dəstəkləyir.

6. Eritrositlərin əmələ gəlməsinə kömək edir.

7. Bütün birləşmələrin sintezində vacib olan karbon molekulunun daşınmasında iştirak edir.

8. Saçların erkən tökülməsinə mane olur.

Çatışmazlığının yaratdığı problemlər

Folat çatışmazlığı anormal nüvələri olan böyük eritrositlərlə xarakterizə olunan meqaloblastik anemiyaya səbəb ola bilər. Xəstələr zəiflik, yorğunluq, zəif konsentrasiya, əsəbilik, baş ağrıları və çarpıntılardan şikayət edə bilərlər. Çatışmazlıq həmçinin ağız boşluğunda yaralara və dəri, saç və dırnaqlarda dəyişikliklərə səbəb ola bilər.Fol defisiti geniş spektrli simptom və ağırlaşmalar yarada bilər. Fol defisitinin əmələ gəlməsi mədə-bağırsaq sistemi xəstəlikləri, zərərli vərdişlər, tərəvəz və meyvələrin çox bişməsi hemolitik anemiyalar, qan xəstəlikləri, dərman preparatlarının qəbulu, böyrək dializi və s. səbəb ola bilər.
Fol turşusu defisiti-folat defisitli anemiyanın (meqaloblostik anemiya) əmələ gəlməsinə, leykositlərin və trombositlərin səviyyəsinin aşağı düşməsinə, xərçəngin bəzi növlərinin əmələ gəlməsinə, ürək-damar sistemi patologiyalarına, depresiyya, demensiya, koqnitiv funksiyaların aşağı düşməsinə, Alzheimer, Seliakiya xəstəliyinə səbəb ola bilər. Ən çox rast gəlinən fol defisiti simptomu yorğunluqdur. Digər simptomlar- anemiyalar zamanı: rəngin avazıması, təngnəfəslik, qıcıqlanmanın artması, baş gicəllənmə, oral simptomlar: dilin qırmızı rəngdə olması, diqqət və konsentrasiyada çətinlik, düşünmə çətinliyi. Fol turşusu defisitinin əlavə simptomları- enerji çatmazlığı, əzələ zəifliyi, depressiya, çəki azalması, diareya, boy artımı problemləri, periferik neyropatiyalar.
Hamiləlik zamanı fol turşusu defisiti- homosistein səviyyəsinin yüksəlməsinə, ümumi zəifliyə, çəkinin azalmasına, baş gicəllənməsinə, tromboza meyillilik, immunitetin azalmasına, əsəbilik, bayılma halların yaranmasına, bətndaxili inkişaf qüsurlarının əmələ gəlməsinə( qurdağız, dovşan dodaq), dölün aşağı çəki indeksi ilə doğulmasına, ciftin erkən soyulmasına, uşaqda autizm, anensefalopatiyaların əmələ gəlməsinə, səbəb ola bilər.

Günlük qəbul normaları

Yaş hədləri	Günlük qəbulu normaları
0-6 ay	65mkq
7-12 ay	80mkq
1-3 yaş	150 mkq
4-8 yaş	200mkq
9-13yaş	300mkq
14-18yaş	400mkq
19 +	400mkq
Hamilələr	600-800mkq
Laktasiya dövrü	500mkq

Zəngin olduğu qidalar

Nutrientlərlə zəngin qidalar	100 mkqdakı folat miqdarı
alabalıq	750mkq
fıstıq	280mkq
döş əti	250mkq
ispanaq	200mkq
cəfəri	170mkq
qaraciyər	140mkq
brokkoli	111mkq
kələm	100mkq
böyrək	80mkq
qaraçörək	50mkq
ağ çörək	30mkq
portağal	24mkq
banan	20mkq
yumurta	20mkq
mal əti	7mkq
alma	6mkq
üzüm	6mkq
toyuq əti	6mkq
bişmiş yumurta	5mkq

İstinad

Harvard. T.H.CHAN
National Health Line
Ovoclinic
My.Clevelandclinic.org
Institute of Medicine (US) Standing Committee on the Scientific Evaluation of Dietary Reference Intakes and its Panel on Folate, Other B Vitamins, and Choline . Dietary Reference Intakes for Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Folate, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline. Washington, DC: National Academies Press (US); 1998.

B9

Vitaminlər

Adı:

Elmi adı:

Son məqalələr

Bizimlə əlaqə